Bài viết từ chị Nguyễn Thị Hương Giang, NCS Phát triển bền vững.
Cứ bắt đầu từ tháng 4 hàng năm, hàng triệu người dân tại Manila, Philippines phải đối mặt với cảnh tượng quen thuộc: Xếp hàng dài dằng dặc giữa đêm, tay xách nách mang từng chiếc xô chậu chờ những chiếc xe bồn chở nước đi qua.
Ngày Nước Thế giới 2026 ở Manila vừa qua, Bộ trưởng Môi trường và Tài nguyên Thiên Nhiên Juan Miguel Cuna chia sẻ: “Philippines đang đối mặt với thách thức cạn kiệt nguồn nước khi mức tiêu thụ quốc gia vượt quá khả năng tái tạo của tự nhiên”. Chính phủ Philippines buộc phải ban bố khủng hoảng, cắt giảm nước sinh hoạt luân phiên, bóp nghẹt nguồn nước dùng cho nông – công nghiệp.
Viễn cảnh những đô thị sầm uất phải dừng hoạt động vì “khát” không còn là lời dọa dẫm. Theo báo cáo của Viện Tài nguyên Thế giới (WRI), đến năm 2050, hơn 50% dân số toàn cầu sẽ phải đối mặt với tình trạng căng thẳng về nước (Water Stress).
VIỆT NAM: NGHỊCH LÝ “THỪA MƯA NHƯNG VẪN THIẾU NƯỚC”
Thế giới đang “khát”. Câu chuyện từ nước bạn ngay sát vách là lời cảnh báo đến nước ta. Việt Nam là quốc gia nhiệt đới gió mùa, mạng lưới sông ngòi chằng chịt, làm sao mà thiếu nước được? Nhưng sự thật chúng ta đang đối diện với hai thực trạng:
- Sự phụ thuộc từ thượng nguồn: Hơn 60% nguồn nước của Việt Nam chảy từ ngoài lãnh thổ vào. Khi các dòng sông xuyên biên giới như sông Mê Kông hay sông Hồng bị thay đổi dòng chảy hoặc chặn lại bởi các hệ thống đập thượng nguồn, áp lực dồn lên các hồ chứa nội địa như Dầu Tiếng và mạch nước ngầm là cực kỳ lớn.
- “Tài khoản” nước ngầm đang dần bị rút rỗng: Mạch nước ngầm như một “tài khoản ngân hàng” của tự nhiên. Tại các thành phố lớn và vùng kinh tế trọng điểm như Đông Nam Bộ, chúng ta đang liên tục rút nước cho công nghiệp, sinh hoạt, nông nghiệp nhanh hơn so với tốc độ tái tạo nước của “tài khoản” này. Theo nghiên cứu của Trung tâm Quy hoạch và Điều tra tài nguyên nước quốc gia, mực nước ngầm tại các thành phố lớn và vùng kinh tế trọng điểm đang sụt giảm trung bình 0,3 – 0,5m mỗi năm. Khi “kho lưu trữ” rỗng ruột, các lớp đất sẽ bị nén chặt lại gây sụt lún vĩnh viễn và mất luôn khả năng ngậm nước tự nhiên.
VẬY NƯỚC MƯA ĐÃ ĐI ĐÂU? TẠI SAO MƯA NHIỀU MÀ ĐẤT VẪN KHÁT?
Đây chính là lúc chúng ta phải nhắc đến ranh giới sống còn giữa việc CÓ RỪNG và MẤT RỪNG.
- Có rừng – hệ sinh thái như bể giữ nước: Theo Tổ chức Lương Nông Liên Hợp Quốc (FAO), một khu rừng khỏe mạnh với nhiều tầng tán và thảm thực vật dày đặc có thể giữ lại 80-90% lượng nước mưa. Tán lá làm giảm sức phá vỡ của hạt mưa, rễ cây tạo ra các đường ống tự nhiên dẫn nước thấm sâu xuống lòng đất, từ từ nạp lại “tài khoản ngân hàng” nước ngầm. Nhờ đó, dù mùa khô kéo dài, các dòng suối từ rừng vẫn róc rách tuôn chảy.
- Mất rừng – đất trống như cầu trượt bê tông: Ngược lại, khi rừng mất đi, đồi núi trọc lốc không khác gì máng trượt. 90% lượng nước mưa trút xuống sẽ ngay lập tức biến thành dòng chảy tràn trên bề mặt. Nó không thấm được vào đất, mà cuốn theo bùn lầy, đất đá gây sạt lở, lao xuống hạ lưu tạo thành lũ quét. Khi cơn lũ qua đi, nước bốc hơi nhanh chóng. Đất lại hoàn khô hạn. Đồng thời, lượng phù sa bị cuốn trôi sẽ gây bồi lắng lòng hồ thủy lợi, bóp nghẹt dung tích chứa nước.
ĐÃ ĐẾN LÚC NUÔI DƯỠNG LẠI MẠCH NGẦM!
Theo kịch bản biến đổi khí hậu của Bộ TN&MT, lượng mưa mùa mưa tăng gây lũ, nhưng lượng mưa mùa khô giảm sâu gây hạn.
Nếu không có những dải rừng và hồ làm “bình chứa tự nhiên”, chúng ta sẽ rơi vào vòng lặp: chìm trong lũ lụt vào mùa mưa và khát khô vào mùa hạn.
NƯỚC KHÔNG TỰ NHIÊN SINH RA TỪ VÒI. NƯỚC KHÔNG PHẢI VÔ TẬN. NƯỚC BẮT ĐẦU TỪ RỪNG. Khi chúng ta bảo vệ rừng phòng hộ và trồng những cây rừng mới, chúng ta không chỉ đang phủ xanh mặt đất, chúng ta đang bơm sự sống trở lại cho lòng đất sâu, giữ mạch sống cho tương lai.
———————-
Tài liệu tham khảo khoa học:
- Báo cáo tài nguyên nước thế giới (UN-Water): Về khủng hoảng nước toàn cầu.
- Kịch bản Biến đổi khí hậu Việt Nam (Bộ TN&MT): Về sự thay đổi lượng mưa lưu vực sông Sài Gòn – Đồng Nai.
- Nghiên cứu về bồi lắng lòng hồ (Viện Quy hoạch Thủy lợi): Chứng minh việc mất rừng đầu nguồn làm giảm dung tích chứa của hồ Dầu Tiếng.
———–
SERIES BÀI VIẾT: MẠCH SỐNG ĐÔNG NAM BỘ
Mời đón chờ xem Bài 2: Hồ Dầu Tiếng – “Túi nước” Đông Nam Bộ đang đập nhịp đập sinh tồn ra sao trước áp lực bồi lắng lòng hồ và sự sống còn của những dải rừng phòng hộ?.